Chełmsko Śląskie

O mieście

Chełmsko Śląskie – osada tkaczy u stóp Sudetów

Dlaczego warto przyjechać do Chełmska Śląskiego

Chełmsko Śląskie to miejsce, w którym czas zatrzymał się na początku XVIII wieku. Przy ul. Sądeckiej stoi w równym szeregu jedenaście drewnianych domów z podcieniami i stromymi dachami. Ponad trzysta lat temu za każdymi drzwiami stukało krosno, a na trawiastej skarpie za domami suszono bielony len.

Ten zespół, nazywany "Dwunastu Apostołami", to zachowany fragment dawnej osady tkaczy. Zbudowali go cystersi z pobliskiego Krzeszowa dla tkaczy sprowadzonych z Czech, a płótno stąd trafiało nie tylko do Europy, ale też do Ameryki. Dziś w jednym z domów działa Izba Tkacka, w której zobaczysz dawne krosna i kołowrotki, a w innym – kawiarenka, gdzie przy kawie usłyszysz opowieści o historii tego miejsca.

Chełmsko to dziś spokojna wieś w gminie Lubawka, przy granicy z Czechami, ale wciąż widać tu ślady dawnego miasteczka: rynek z kamieniczkami i kościół, którego wieża góruje nad zabudową. Zwiedzasz bez tłumów, w ciszy i we własnym tempie.

Kilka kilometrów dalej czeka pocysterskie opactwo w Krzeszowie, nazywane Europejską Perłą Baroku. Połączenie obu miejsc to świetny pomysł na dzień pełen historii i rzemiosła.

Ciekawostki

  • Domy Tkaczy zbudowano w 1707 roku z inicjatywy cystersów z Krzeszowa – budowę zlecił opat krzeszowski Dominik Geyer.
  • W domach zamieszkali tkacze płótna sprowadzeni z Czech.
  • Choć zespół nazywa się "Dwunastu Apostołów", do dziś przetrwało jedenaście domów. Dwunasty, nazywany "Judaszem", nie zachował się – zniszczył go pożar.
  • Pierwotnie w szeregu stało więcej domów: oprócz "Apostołów" także cztery domy "Ewangelistów".
  • Domy wzniesiono w konstrukcji zrębowej i ryglowej, z dwuspadowymi dachami krytymi gontem i podcieniami od strony wejścia.
  • Domy stanęły nad potokiem, przy trawiastej skarpie, na której tkacze suszyli i bielili płótno.
  • Wyroby tutejszych tkaczy sprzedawano w Europie, a także w Ameryce.
  • Izbę Tkacką w domu nr 15 prowadzi Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Chełmska Śląskiego "Tkacze Śląscy". Działa w niej też punkt informacji turystycznej.
  • W kawiarence w jednym z Domów Tkaczy podawane jest ciasto w kształcie domku, nazywane "Bombą Apostołów".

Co warto zobaczyć

Domy Tkaczy "Dwunastu Apostołów"

Szereg jedenastu drewnianych domów przy ul. Sądeckiej to najważniejszy zabytek Chełmska. Domy są parterowe, z poddaszem i podcieniami, połączone w jeden ciąg. Większość z nich jest wciąż zamieszkana, dlatego oglądasz je z zewnątrz, z szacunkiem dla mieszkańców. Najlepiej widać je z drugiej strony potoku.

Godziny otwarcia, ceny biletów i czas zwiedzania:

  • przestrzeń dostępna przez cały rok (domy oglądane z zewnątrz). Adres: ul. Sądecka, Chełmsko Śląskie.
  • dostępny całą dobę, wstęp bezpłatny, czas zwiedzania ok. 20–30 min.

Izba Tkacka

W domu nr 15 działa Izba Tkacka prowadzona przez stowarzyszenie "Tkacze Śląscy". Zobaczysz tu krosna, kołowrotki, wrzeciona i inne narzędzia dawnych tkaczy oraz makietę zespołu domów. Ekspozycja pokazuje cały proces powstawania płótna – od lnu po gotową tkaninę. Stowarzyszenie organizuje też warsztaty tkackie dla dzieci i dorosłych, a na miejscu działa punkt informacji turystycznej.

Godziny otwarcia, ceny biletów i czas zwiedzania:

  • od 1 kwietnia do 31 października codziennie godz. 9:00–18:00, od 1 listopada do 31 marca godz. 10.00–16.00. Grupy zorganizowane – po wcześniejszym uzgodnieniu. Adres: ul. Sądecka 15, Chełmsko Śląskie. Kontakt: tel. 609 169 191.
  • wstęp i warsztaty – aktualną cenę sprawdź na miejscu; czas zwiedzania ok. 20–30 min.

Rynek z kamieniczkami

Choć Chełmsko jest dziś wsią, jego rynek wciąż przypomina centrum małego miasteczka. Otaczają go kamieniczki, a nad całością góruje wieża kościoła. To dobry punkt startowy spaceru do Domów Tkaczy.

Godziny otwarcia, ceny biletów i czas zwiedzania:

  • przestrzeń publiczna dostępna przez cały rok. Adres: Rynek, Chełmsko Śląskie.
  • dostępny całą dobę, wstęp bezpłatny, czas zwiedzania ok. 20–30 min.

Kościół Świętej Rodziny

Kościół parafialny, którego wieża dominuje nad rynkiem, to najlepszy punkt orientacyjny w miejscowości. Warto zajrzeć do środka podczas spaceru, pamiętając o porach nabożeństw.

Godziny otwarcia, ceny biletów i czas zwiedzania:

  • kościół dostępny poza nabożeństwami. Adres: Chełmsko Śląskie, przy rynku. Kontakt: tel. 609 169 191 (Izba Tkacka i punkt informacji turystycznej).
  • wstęp bezpłatny, czas zwiedzania ok. 15–20 min.

Ceny i godziny zwiedzania mają charakter orientacyjny i mogą się zmieniać sezonowo, w dni świąteczne oraz podczas wydarzeń specjalnych. Warto sprawdzić je bezpośrednio przed wizytą.

Najlepszy okres na przyjazd

Chełmsko Śląskie warto odwiedzić przez cały rok, ale każda pora pokazuje je z innej strony.

Od kwietnia do października Izba Tkacka jest otwarta codziennie aż do 18.00, a okolica zachęca do spacerów i wycieczek rowerowych. Latem w Krzeszowie odbywają się letnie koncerty organowe "Muzyka Dawnych Mistrzów" – wieczorna muzyka w barokowej bazylice to dobre zakończenie dnia spędzonego w Chełmsku.

Jesienią wzgórza wokół wsi mienią się kolorami, a na ulicach jest spokojnie. Pamiętaj, że od 16 października opactwo w Krzeszowie skraca godziny zwiedzania do 15.00, a od 1 listopada Izba Tkacka działa krócej, w godz. 10.00–16.00.

Zimą Domy Tkaczy przykryte śniegiem wyglądają wyjątkowo malowniczo. Izba Tkacka działa także w tym okresie, więc zimowa wizyta może być równie udana.

Polecamy

Dla rodzin z dziećmi

Chełmsko to dobre miejsce, by pokazać dzieciom, jak dawniej powstawały ubrania. Historia jedenastu "Apostołów" i zaginionego "Judasza" to gotowa opowieść na spacer.

Zacznijcie od policzenia domów przy ul. Sądeckiej – dzieci szybko zauważą, że jest ich tylko jedenaście, i zapytają, co stało się z dwunastym. Potem zajrzyjcie do Izby Tkackiej, gdzie zobaczycie krosno i kołowrotek oraz makietę całego zespołu domów. Można porównać, jak ulica wyglądała dawniej, a jak dziś.

Stowarzyszenie organizuje warsztaty tkackie także dla dzieci – to okazja, by spróbować pracy przy krośnie. Szczegóły i terminy najlepiej ustalić telefonicznie.

Na koniec warto zajrzeć do kawiarenki na ciasto w kształcie domku. Planując wizytę, pamiętaj, że Izba Tkacka jest czynna codziennie, a od listopada do marca krócej.

Dla par

Chełmsko to spokojne miejsce na wspólny spacer z dala od zgiełku. Szereg drewnianych domów nad potokiem wygląda jak z dawnej pocztówki.

Przejdźcie się wzdłuż ul. Sądeckiej, a potem usiądźcie w kawiarence w jednym z Domów Tkaczy. Kawa, ciasto i opowieści gospodarzy o historii miejsca to dobry moment na chwilę we dwoje.

W tym samym dniu warto pojechać do Krzeszowa. Barokowe wnętrza bazyliki robią ogromne wrażenie, a latem można trafić na koncert organowy.

Dla miłośników aktywnego wypoczynku

Chełmsko leży u stóp Sudetów, w okolicy niewysokich, ale malowniczych pasm, przy granicy z Czechami. To dobry punkt startowy pieszych i rowerowych wycieczek.

Krótki spacer po wsi warto połączyć z dłuższą wędrówką po okolicznych wzgórzach. Rowerem dojedziesz do Krzeszowa, łącząc ruch ze zwiedzaniem opctwą.

Planując aktywny dzień, zabierz mapę lub aplikację z trasami, wygodne buty i wodę. W górach pogoda potrafi szybko się zmieniać.

Dla seniorów

Chełmsko to kameralna miejscowość, którą zwiedzisz w spokojnym tempie – rynek, Domy Tkaczy i kościół leżą blisko siebie.

Izba Tkacka pozwala w kilkanaście minut poznać historię tkactwa i pracę dawnych rzemieślników. Kawiarenka w Domach Tkaczy to miłe miejsce na odpoczynek w trakcie spaceru.

W Krzeszowie trasę turystyczną możesz zwiedzić we własnym tempie z audioprzewodnikiem, a emeryci i renciści mają prawo do biletu ulgowego. Pamiętaj o wygodnym obuwiu – teren w Chełmsku jest pagórkowaty.

Dodatkowe atrakcje w promieniu 50 km

  • Góry Krucze i Graniczny Grzbiet (kilka km) – niewysokie pasma Sudetów otaczające Chełmsko, dobre na piesze i rowerowe wycieczki.
  • Lubawka (ok. 6,5 km) – najbliższe miasto, do którego gminy należy Chełmsko.
  • Pocysterskie Opactwo w Krzeszowie (ok. 7 km) – Europejska Perła Baroku z bazyliką, kościołem św. Józefa i Mauzoleum Piastów.
  • Kamienna Góra (ok. 13 km) – miasto powiatowe w Kotlinie Kamiennogórskiej, dobra baza z noclegami i lokalami.
  • Zamek Książ w Wałbrzychu (ok. 40 km) – jeden z największych zamków w Polsce, z tarasami i Palmiarnią.

Gastronomia

Chełmsko Śląskie jest niewielką wsią, więc jego oferta gastronomiczna jest skromna, ale ma swój urok. Najprzyjemniejszym miejscem na przerwę jest kawiarenka w jednym z Domów Tkaczy, gdzie wypijesz kawę w historycznym wnętrzu i spróbujesz lokalnego ciasta w kształcie domku – "Bomby Apostołów". Gospodarze chętnie opowiadają przy tym o historii osady.

Jeśli planujesz cały dzień zwiedzania połączony z wycieczkami po okolicy, warto zabrać ze sobą prowiant. Większy wybór lokali znajdziesz w pobliskich miastach.

Noclegi

Chełmsko Śląskie najlepiej poznać bez pośpiechu. Nocleg w okolicy pozwala zobaczyć Domy Tkaczy wieczorem, gdy wieś zupełnie cichnie, a rano wyjść na spacer, zanim pojawią się pierwsi turyści.

W samym Chełmsku miejsc noclegowych jest niewiele – to głównie kameralne kwatery agroturystyczne, idealne dla osób szukających ciszy i wiejskiej atmosfery. Znacznie więcej gospodarstw agroturystycznych i pensjonatów działa w najbliższej okolicy, m.in. w Krzeszowie, Lubawce i Kamiennej Górze, kilka do kilkunastu kilometrów od Domów Tkaczy.

Ponieważ baza w samej wsi jest skromna, warto zarezerwować nocleg z wyprzedzeniem, zwłaszcza w sezonie letnim. Przy rezerwacji zapytaj, czy obiekt ma miejsce do parkowania.

Kilka dni w okolicy Chełmska to także dobry punkt wyjścia do dalszych wypraw – to wygodna baza do poznawania regionu.

Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami

  • Chełmsko leży w pagórkowatym terenie, a ulice mają nachylenia. Wokół Domów Tkaczy spotkasz nierówne nawierzchnie i ścieżki przy potoku.
  • Domy Tkaczy można oglądać z ulicy, także z wózka.

Jak dojechać

  • Samochodem: Chełmsko Śląskie leży w powiecie kamiennogórskim, ok. 6,5 km od Lubawków i ok. 13 km od Kamiennej Góry. Orientacyjne odległości: z Wrocławia ok. 115 km (ok. 1 godz. 45 min), z Poznania ok. 290 km (ok. 3,5 godz.), z Warszawy ok. 460 km (ok. 5 godz.).
  • Pociągiem: do Chełmska nie dojedziesz pociągiem bezpośrednio. Sprawdź aktualne połączenia do okolicznych miast i dalszą przesiadkę na autobus.
  • Autobusem: do Chełmska docierają lokalne autobusy z okolicznych miast. Rozkłady sprawdź przed wyjazdem.
  • Samolotem: najbliższe lotnisko to Port Lotniczy Wrocław, oddalony o ok. 120 km (odległość orientacyjna).
  • Pieszo z Czech: na szlaku turystycznym działa przejście graniczne Chełmsko Śląskie – Libná, dzięki któremu do miejscowości łatwo dojść z czeskiej strony granicy.

Parkingi

  • Najwygodniej zostawić samochód w okolicy rynku i dojść pieszo do Domów Tkaczy.
  • Domy przy ul. Sądeckiej są zamieszkane – nie parkuj tak, by blokować wjazdy mieszkańcom.

Atrakcje

Niezbędnik turysty

TEST NIEZBEDNIKA

Historia

Data powstania pierwszej osady na terenie Chełmska Śl. nie jest znana. Najprawdopodobniej już w X/XI w. istniała tu osada, której śladem są pozostałości grodziska. Jak niektóre źródła podają, pierwsza wzmianka o Chełmsku Śląskim pochodzi z 1214 r. Pewnym jest natomiast fakt, że osada została założona przez Czechów, prawdopodobnie przez kasztelana z Upy – niejakiego Laurentego. Pewnym jest również, że Chełmsko Śl. już jako miasto istniało w 1289 r. Przypuszcza się, że miejscowość ta miała prawa miejskie już 1275 r. Od samych początków Chełmsko Śl. pełniło rolę lokalnego ośrodka administracyjnego i usługowego. Miasteczko i okolica do 20 października 1343 były własnością prywatną niejakiego Jeriko de Ysinburga i jego siostrzeńca Presecha de Gutinsteyna. Miejscowość wraz z okolicznymi wsiami została sprzedana opatowi Mikołajowi II z Krzeszowa i Konradowi z Czernicy. Konrad wraz żoną byli właścicielami dożywotnio, a majątek (Chełmsko Śląskie) po ich śmierci, stał się własnością klasztoru. Stan ten utrzymał się do kasaty w 1810 r.

Pod rządami cystersów miasto rozwijało się dość szybko. Już w 1352 roku wspomina się o istnieniu w mieście prawa do wyższego i niższego sądownictwa oraz 9 wsi podlegających Chełmsku Śląskiemu. Miasto posiadało również prawa górnicze, ale nic nie wiadomo o ich wykorzystaniu.

W 1392 miasto weszło w skład korony czeskiej, pozostając jednak w granicach Śląska jako własność cystersów. Pomyślny rozwój okolicy przerwały wojny husyckie. W 1426 r. miasto otwarte, podobnie jak Lubawka nie posiadające obwarowań, padło ofiarą husytów. Miasto zostało doszczętnie zniszczone i spustoszone. Po wojnach husyckich miasto straciło swoje znaczenie, a prawdopodobnie i prawa miejskie.

Dopiero wiek XVI przyniósł miejscowości okres ponownego rozwoju. Chełmsko Śląskie stało się ośrodkiem sukiennictwa i płóciennictwa oraz handlu nimi. Zarówno mieszkańcy miasta, jak i okoliczni chłopi trudnili się uprawą lnu i chałupniczym tkactwem. Na krótko rozwój został przerwany w 1567 przez pożar. W 1580 r. po intensywnych zabiegach ówczesnego opata krzeszowskiego, cesarz Rudolf II wydał dokument potwierdzający prawa miejskie i dawne przywileje. Przez to miasto uzyskało prawo do 2 jarmarków w roku, cotygodniowych targów oraz pełny samorząd oraz herb.

W czasie wojny 30-letniej dochodziło do ostrych starć z powodów religijnych. Doszło nawet do tego, że 29 grudnia 1620 r. u wjazdu do Chełmska chłopi zastrzelili opata M. Clavego. W ramach represji miasto straciło prawa miejskie. Miary nieszczęść dopełnił ogromny pożar w 1629 r., który to strawił niemal połowę domostw (około 60 na blisko 120). Co ciekawe w tym samym roku Chełmsko odzyskało prawa miejskie. Jednakże do końca wojny miasto nie podźwignęło się.

Druga połowa XVII w. przyniosła miastu ponowne ożywienie, a to dzięki tkactwu chałupniczemu. Od 1698 r. Chełmsko uzyskało przywilej 2 targów tygodniowo, co było wówczas rzadkością, a świadczy to o wielkości ówczesnej produkcji, która była wysyłana nawet do Ameryki. Miasto w tym czasie odbudowało zniszczenia wojenne, rozwinęły się również okoliczne wsie, a część z nich została przyłączona do Chełmska Śl. jako przedmieścia. W rynku wzniesiono okazałe kamienice, a cystersi w 1707 r. wybudowali oryginalny zespół drewnianych domów tkaczy, zwany Dwunastu Apostołami. W 1763 roku powstał u wjazdu ze strony Olszyn drugi zespół domów, zwany Siedmioma Braćmi, zasiedlony przez przybyłych z Bawarii tkaczy adamaszku.

W 1793 r. doszło do buntu tkaczy sprowokowanych przez kupców kamiennogórskich. Na wieść o zamieszkach w Chełmsku doszło do starć w Lubawce, Kamiennej Górze, a nawet w dość odległym Bolkowie. Bunt rozprzestrzenił się na obszar całych Sudetów Środkowych i Pogórza. Dopiero po interwencji władz został przywrócony spokój.

W 1810 r. kasacie uległy dobra klasztorne w całych Prusach. W wyniku czego Chełmsko przestało być własnością cystersów krzeszowskich. W mieście rozpoczął pracę samorząd i sąd. W 1875 r. miejscowość liczyła 275 domów mieszkalnych i 86 budynków gospodarczych. Miasto posiadało kościół, szkołę, wagę miejską, szpital, browar, 3 gorzelnie, młyn wodny, młyn do mielenia kory dębowej, cegielnię i farbiarnię. Działało wówczas 155 krosien tkackich.

Około połowy XIX w. miasto podupada i daje się zauważyć odpływ ludności. Sytuację pogarszają kolejne pożary w 1829 i 1848 r. Po nieurodzajnych latach dochodzi do zamieszek na tle głodowym. Władze chcąc poprawić sytuację tkaczy rozpoczynają budowę dróg, dając zatrudnienie głodującym tkaczom.

Pewne ożywienie następuje pod koniec XIX w., kiedy to zaczynają powstawać tkalnie mechaniczne. W 1887 uruchomiono nawet szkołę tkacką. W 1896 r. doprowadzono z Kamiennej Góry prywatną linię kolejową, którą to w 1899 przedłużono do Okrzeszyna. Budowa kolei wpłynęła aktywizująco na rozwój przemysłu i miasteczka, w tym czasie mieszkańcy mogli już korzystać z elektryczności i wodociągów.

Od lat 80-tych Chełmsko Śląskie stało się popularnym letniskiem, działało kilka gospód i hotelików, a miasteczko cieszyło się sławą pięknego, malowniczego barokowego cacka. Ruch turystyczny był dość znaczny, gdyż miejscowość leżała na uczęszczanej trasie pomiędzy Kamienną Górą, Krzeszowem i czeskim Adrspachem.

Podczas II Wojny Światowej istniał tu od 1940 r. obóz pracy, w którym przebywali więźniowie z Gross-Rosen. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła 77 więźniów tego obozu. Nie zanotowano żadnych strat w zabudowie, gdyż na terenie tym nie prowadzono aktywnych działań wojennych.

W 1945 z nieznanych powodów Chełmsko utraciło prawa miejskie, stając się wsią gminną, potem gromadzką. W 1957 r. uzyskało status osiedla, który utraciło w wyniku reformy administracyjnej w 1973 r.

Lokalizacja

⌖
Chełmsko Śląskie
Otwórz w Google Maps ↗
Herb Chełmsko Śląskie

Chełmsko Śląskie

Region

DOLNY ŚLĄSK

Województwo
Dolnośląskie